Zarządzanie obiektem

Jak sprzątać biblioteki i archiwa, żeby nie zniszczyć starych zbiorów?

Kurz papierowy różni się od domowego składem chemicznym i zagrożeniem dla zbiorów - sprzątanie biblioteki wymaga innej techniki odkurzania, kontroli wilgotności i ograniczenia chemii do minimum. Czas czytania: ok. 8 min.

Sprzątanie biblioteki czy archiwum polega przede wszystkim na tym, czego się nie robi: nie używa się wody ani aerozoli w bezpośrednim sąsiedztwie zbiorów, nie odkurza się mocnym strumieniem powietrza, który mógłby rozerwać kruche karty, i nie dopuszcza się do wahań wilgotności w pomieszczeniu. Codzienna praca ogranicza się do podłóg, czytelni i mebli poza regałami, a same zbiory czyści się rzadko, punktowo i wyłącznie metodami suchymi.

Czym kurz papierowy różni się od zwykłego kurzu domowego

Papier z czasem ulega hydrolizie kwasowej - celuloza rozkłada się pod wpływem wilgoci i zanieczyszczeń, uwalniając drobny pył złożony z włókien papieru, resztek kleju introligatorskiego oraz zarodników grzybów, które od dziesięcioleci osiadały na grzbietach książek. Ten pył jest bardziej kwasowy niż typowy kurz domowy i przy kontakcie z wilgocią przyspiesza dalszą degradację papieru. Dlatego usuwanie go nie jest kwestią estetyki, tylko realnej konserwacji zbioru - zaniedbany kurz na półkach dosłownie przyspiesza starzenie się książek.

Dlaczego zwykły odkurzacz może zaszkodzić zbiorom

Odkurzacz o dużej mocy ssania wytwarza podciśnienie, które przy bezpośrednim kontakcie z osłabionymi kartami czy pęknięciami grzbietu może dosłownie wyrywać fragmenty papieru. Drugi problem to filtracja - standardowy filtr workowy przepuszcza część najdrobniejszych cząstek z powrotem do powietrza, w tym zarodniki pleśni, które następnie osiadają na kolejnych egzemplarzach. W bibliotekach i archiwach konserwatorskich stosuje się odkurzacze z filtrem HEPA i regulacją mocy ssania, a do samych książek - miękkie pędzelki, które usuwają kurz z grzbietu i krawędzi kart bez kontaktu z powierzchnią druku.

  • Regały: odkurzanie z nasadką szczotkową co 2-4 tygodnie, ruchem od góry do dołu, nigdy w poprzek grzbietów
  • Książki podejrzane o zapleśnienie: izolacja od reszty zbioru przed jakimkolwiek czyszczeniem, praca w rękawiczkach i maseczce
  • Podłogi w magazynach: mopowanie na sucho lub półwilgotne, nigdy mokre - wilgoć wchłaniana przez powietrze podnosi poziom RH w całym pomieszczeniu
  • Czytelnie i biurka: standardowe środki czyszczące dopuszczalne, bo to strefa oddzielona od magazynu zbiorów

Wilgotność powietrza - cichy wróg archiwum

Optymalna wilgotność względna dla zbiorów papierowych mieści się w wąskim przedziale 45-55%. Powyżej tego progu papier staje się pożywką dla grzybów pleśniowych już w ciągu kilkudziesięciu godzin, poniżej - włókna celulozowe tracą elastyczność i pękają przy każdym otwarciu książki. Dlatego w profesjonalnych archiwach sprzątanie na mokro jest praktycznie wykluczone w strefach przechowywania - nawet mopowanie korytarza sąsiadującego z magazynem potrafi lokalnie podnieść wilgotność o kilka procent na kilkanaście godzin, co przy regałach ustawionych blisko ściany bywa wystarczające do zainicjowania pleśni.

Jeśli na grzbiecie książki pojawia się biały, mączysty nalot, nie należy go ścierać suchą szmatką - rozprasza to zarodniki w powietrzu. Egzemplarz trzeba odizolować i skonsultować z konserwatorem zbiorów, zanim ktokolwiek zacznie go czyścić.

Podłogi i meble poza strefą magazynową

W czytelniach, na korytarzach i w pomieszczeniach administracyjnych biblioteka rządzi się zwykłymi zasadami sprzątania - można używać standardowych środków do podłóg i mebli, mopów z mikrofibry i typowego sprzętu porządkowego. Granica przebiega dokładnie tam, gdzie zaczynają się regały z egzemplarzami archiwalnymi lub starodrukami - to jedyna strefa obiektu, w której obowiązują ograniczenia opisane wyżej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można odkurzać stare książki normalnym odkurzaczem?

Nie zaleca się tego przy silnym ssaniu bezpośrednio przy grzbiecie czy kartach - może to uszkodzić osłabiony papier. Lepiej używać odkurzacza z regulacją mocy i miękką szczotką albo czyścić pędzelkiem, zbierając kurz do odkurzacza trzymanego w niewielkiej odległości.

Jak często sprzątać regały biblioteczne?

Odkurzanie regałów i grzbietów wystarczy robić co 2-4 tygodnie przy normalnym natężeniu ruchu. Częstsze czyszczenie na mokro w tej strefie jest niewskazane ze względu na ryzyko podniesienia wilgotności.

Co zrobić, gdy na książce widać ślady pleśni?

Egzemplarz należy odizolować od reszty zbioru, nie czyścić go samodzielnie suchą szmatką (rozprasza zarodniki) i skonsultować dalsze postępowanie z konserwatorem - domowe metody czyszczenia mogą pogłębić zniszczenie.

Potrzebujesz doradztwa przy wdrożeniu planu higieny?

Skontaktuj się z ekspertami Centrum Higieny Efekt w Katowicach — dobierzemy najlepsze, najtańsze i kompleksowe rozwiązanie dla Twojego obiektu.

Zamów wycenę →