W muzeum czy galerii sprzątający nigdy nie czyści samych eksponatów - to zadanie konserwatora zbiorów, który zna skład materiału, jego historię i reakcję na konkretne substancje. Rola ekipy sprzątającej ogranicza się do podłóg, gablot z zewnątrz, ścian, mebli wystawienniczych i utrzymania odpowiedniego mikroklimatu sali, przy zachowaniu zasady zerowego ryzyka kontaktu chemii z obiektami.
Dlaczego rzeźby i obrazów nie odkurza się jak mebli w domu
Powierzchnia rzeźby z brązu pokryta jest patyną - cienką warstwą tlenków, która nie tylko nadaje kolor, ale chroni metal przed dalszą korozją. Kontakt z wilgotną ściereczką czy środkiem czyszczącym potrafi tę warstwę naruszyć w sposób nieodwracalny. Podobnie płótno obrazu olejnego ma mikropęknięcia w warstwie farby (kraluring), niewidoczne gołym okiem, przez które wilgoć czy rozpuszczalnik wnikają głębiej niż się wydaje. Dlatego jakiekolwiek czyszczenie eksponatu wymaga wiedzy o konkretnym materiale i technice wykonania, a nie uniwersalnego preparatu do kurzu.
Dlaczego liczy się nawet pot na palcach
Skóra ludzka wydziela tłuszcz i kwasy, które przy bezpośrednim dotyku metalu, papieru czy tkaniny inicjują procesy korozyjne lub plamiące, widoczne dopiero po miesiącach. Dlatego personel mający kontakt z eksponatami (przy przenoszeniu, oprawianiu, ekspozycji) pracuje w rękawiczkach bawełnianych lub nitrylowych, w zależności od materiału obiektu. Zasada ta dotyczy też sprzątających - nawet przecieranie gabloty od zewnątrz warto robić w rękawiczkach, żeby nie zostawiać odcisków palców utrudniających później dokładną obserwację eksponatu przez zwiedzających.
- Gabloty: czyszczenie wyłącznie od zewnątrz, środkiem do szyb bez amoniaku (może reagować z niektórymi materiałami wewnątrz przez nieszczelności), miękką ściereczką z mikrofibry
- Ramy obrazów: odkurzanie suchym pędzelkiem z boku, bez dotykania samego płótna czy złoceń
- Podłogi sal wystawowych: mopowanie na sucho lub półwilgotne w bezpiecznej odległości od cokołów i gablot, praca poza godzinami zwiedzania
- Rzeźby i obiekty trójwymiarowe: brak jakiegokolwiek czyszczenia przez personel sprzątający - wyłącznie konserwator
Dlaczego w salach wystawowych nie używa się aerozoli
Lotne związki organiczne (VOC) uwalniane z odświeżaczy powietrza, aerozolowych środków do szyb czy niektórych past do podłóg osadzają się z czasem na powierzchni obrazów i innych eksponatów w postaci niewidocznej mgiełki, która z latami żółknie i matowieje. Muzea o wysokich standardach konserwatorskich dopuszczają w salach wystawowych wyłącznie preparaty bezaerozolowe, nakładane na ściereczkę poza salą, nigdy rozpylane bezpośrednio w powietrzu obok eksponatów.
Złota zasada pracy w muzeum: jeśli nie wiadomo, z czego dokładnie wykonany jest eksponat i jak zareaguje na dany środek, nie czyści się go wcale - lepsza jest chwilowa niedoskonałość niż nieodwracalne uszkodzenie.
Granica kompetencji - kiedy sprzątająca ekipa musi się wycofać
Standardowy protokół w większości instytucji muzealnych zakłada wyraźny podział: personel sprzątający odpowiada za przestrzeń wokół eksponatów, konserwator - za sam obiekt. Jeśli podczas rutynowego sprzątania zauważony zostanie nietypowy nalot, plama czy uszkodzenie na eksponacie, procedura każe to zgłosić, a nie próbować usunąć problemu samodzielnie, nawet dostępnymi na miejscu profesjonalnymi środkami.
Najczęściej zadawane pytania
Czy pracownicy sprzątający mogą czyścić obrazy w muzeum?
Nie - czyszczenie samych eksponatów należy wyłącznie do konserwatora zbiorów. Personel sprzątający zajmuje się otoczeniem: podłogami, gablotami z zewnątrz i meblami wystawienniczymi.
Dlaczego w muzeach nie stosuje się odświeżaczy powietrza w aerozolu?
Lotne związki chemiczne z aerozoli osadzają się z czasem na powierzchni eksponatów, powodując ich żółknięcie i matowienie. W salach wystawowych dopuszcza się wyłącznie preparaty bezaerozolowe, nakładane na ściereczkę poza salą.
Czy trzeba nosić rękawiczki przy sprzątaniu gablot muzealnych?
Tak, to dobra praktyka - nawet czyszczenie gabloty od zewnątrz w rękawiczkach ogranicza odciski palców i kontakt potu ze szkłem, co ułatwia utrzymanie czystości optycznej ekspozycji.